Biến nhà tù thành "trường học cách mạng"

Nhắc đến Hội An du khách nghĩ ngay đến phố cổ rêu phong nằm bên bờ sông Hoài trầm mặc, những con phố nhỏ với ánh đèn lồng rực sáng hàng đêm… nhưng ít ai biết đến bên cạnh đó còn tồn tại một “địa chỉ đỏ” có giá trị lịch sử đặc biệt là Nhà tù Faifo.

Nhà tù Faifo nằm trong khuôn viên Công viên Hội An, góc đường Ngô Gia Tự - Lý Thường Kiệt (nay thuộc phường Hội An, Đà Nẵng).

Bia di tích Nhà tù Faifo (Ảnh: Công Bính).

Theo tài liệu của Trung tâm bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An, Nhà tù Faifo (có tên gọi khác là Nhà lao Hội An trước năm 1945) được xây dựng vào đầu thế kỷ XX. Đến năm 1947, thực hiện chủ trương “tiêu thổ kháng chiến”, Nhà tù Faifo bị phá hủy hoàn toàn, không để thực dân Pháp tái sử dụng khi quay lại chiếm Hội An lần thứ hai.

Khuôn viên nhà tù rộng khoảng 2ha, gồm 4 dãy nhà giam chính (bót 1, 2, 3, 4), trong đó bót 1 có dãy cùm chân để giam cầm các tù chính trị, sau năm 1944 có thêm bót 5 do số lượng tù nhân tăng lên.

Các bót được xây kiên cố bằng bê tông cốt thép, tường dày, kín, ít lỗ thông hơi tạo nên không gian tối, ngột ngạt. Bao quanh khuôn viên là tường rào cao hơn 3m, bốn góc có vọng gác quan sát toàn bộ khuôn viên.

Trong gần 50 năm tồn tại, Nhà tù Faifo đã giam giữ hàng nghìn lượt đồng bào, chí sĩ yêu nước, chiến sĩ cách mạng tham gia các phong trào đấu tranh kháng Pháp, phong trào Duy Tân, Đông Du, khởi nghĩa Thái Phiên.

Trong số đó có những người sau này trở thành lãnh đạo cao cấp của Đảng, Nhà nước và tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng, như Huỳnh Thúc Kháng, Trần Cao Vân, Tiểu La Nguyễn Thành, Phan Thúc Duyện, Phan Văn Định, Võ Chí Công…

Điều kiện giam giữ tại đây vô cùng khắc nghiệt, tù nhân nằm chật chội trên nền nhà, thiếu ánh sáng và không khí, khẩu phần ăn ít, nhiều sâu mọt, bệnh tật không được chăm sóc. Những người tham gia đấu tranh còn bị tra tấn dã man bằng gông, tạ, cùm chéo, quỳ trên nền sạn, đánh bằng roi mây…

Tuy nhiên, các chiến sĩ vẫn bí mật truyền bá tài liệu, tổ chức học tập chính trị, giữ vững tinh thần yêu nước, nuôi dưỡng khát vọng tự do. Chi bộ Đảng trong nhà tù đã biến nơi đây thành “trường học cách mạng”, đào tạo nhiều chiến sĩ gan góc, bản lĩnh để tiếp tục cống hiến sau khi được tự do

Dãy xà lim giam cầm nhiều chiến sĩ cách mạng (Ảnh: Công Bính).

Trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ cứu nước, chính quyền tay sai Quảng Nam thiết lập Trung tâm thẩm vấn cũng ngay tại vị trí Nhà tù Faifo trước đây. Trung tâm thẩm vấn cùng với Ty cảnh sát là những thiết chế tra tấn khốc liệt, tàn bạo của kẻ thù đối với tù chính trị.

Tù chính trị khi mới bị bắt đa số bị đưa về đây (cùng với Ty cảnh sát) để chúng tra khảo, khai thác nhằm lập hồ sơ kết án. Tại đây, tù chính trị bị chúng dùng nhiều loại cực hình tra khảo dã man để làm án, làm cho “sống không bằng chết”, hòng làm từ bỏ lý tưởng cách mạng. Sau khi lập xong hồ sơ kết án, chúng mới đưa tù chính trị qua các nhà lao khác.

Địa chỉ đỏ bên cạnh phố cổ Hội An

Sau khi Hội An được giải phóng, khu vực này là trụ sở của nhiều cơ quan của tỉnh Quảng Nam cũ. Đến năm 2012, nơi đây được giải tỏa để quy hoạch thành không gian của Công viên Hội An. Khi giải tỏa, một số hạng mục kiến trúc được giữ lại, đầu tư gia cố, làm rào bảo vệ, lối đi tham quan và đặt bảng tên cho từng hạng mục.

Theo ông Trần Thanh Hải, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội phường Hội An, Nhà tù Faifo không chỉ phản ánh tội ác của thực dân mà còn là minh chứng sống động cho ý chí bất khuất, tinh thần kiên cường của những người đi trước, là địa chỉ giáo dục truyền thống cách mạng vô cùng quan trọng cho thế hệ trẻ.

Ông Tống Quốc Hưng, Phó Chủ tịch UBND phường Hội An, cho biết di tích Nhà tù Faifo không chỉ là chứng tích sinh động về tội ác thực dân mà còn là biểu tượng bất khuất của ý chí đấu tranh, tinh thần kiên trung của những người yêu nước.

Du khách xem trưng bày hình ảnh, tư liệu về di tích lịch sử Nhà tù Faifo nửa đầu thế kỷ XX (Ảnh: Minh Hoài).

Theo ông Hưng, đây là nơi đã giam giữ, tra tấn nhiều chiến sĩ cách mạng, những người con ưu tú của Quảng Nam, Đà Nẵng và nhiều địa phương khác trong cả nước. Mỗi bức tường, mỗi phiến đá tại nơi đây đều thấm đẫm mồ hôi, máu và nước mắt của những người đi trước đã cống hiến, hy sinh cho nền độc lập tự do của dân tộc.

Đây cũng là nơi mang nhiều giá trị lịch sử, ý nghĩa chính trị - xã hội và giá trị nhân văn sâu sắc, không chỉ riêng đối với Đảng bộ, chính quyền và nhân dân phường Hội An, mà còn là di sản lịch sử vô giá của Đà Nẵng.

“Chúng tôi hy vọng nơi đây không chỉ trở thành địa chỉ giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ, mà còn có thể phát triển thành một địa chỉ đỏ, một điểm dừng chân giàu giá trị nhân văn giữa lòng Hội An. Qua đó, khi du khách trong nước và quốc tế đến với Hội An sẽ có thêm một không gian để tìm hiểu, chiêm nghiệm về lịch sử đấu tranh kiên cường của dân tộc, góp phần làm phong phú thêm hành trình trải nghiệm văn hóa  lịch sử của mỗi người”, lãnh đạo phường Hội An cho biết.